IMPRESSIE DODENHERDENKING ONDERZEEDIENST, 4MEI 2022

Toespraak Commandant Onderzeedienst KTZ Jeroen van Zanten.

“Vrijheid in Verbondenheid.” Voor de meeste Nederlanders is dit vrijheid om te gaan en staan waar je wilt, de vrijheid om zelf te kiezen en aan niemand verantwoording af te leggen waarom je dat doet. In Verbondenheid. Niet alleen, maar met elkaar. En ook voor elkaar. De afgelopen jaren liet de Coronacrisis duidelijk zien hoe zeer wij met elkaar verbonden zijn. En dat ook willen zijn. Net zoals we hier vandaag samen zijn. Het verleden en het heden van de onderzeedienst en verbindt ons allemaal met elkaar.“

Vrijheid in Verbondenheid” is het thema van de Nationale Herdenking 2022. Het organiserend comité kon zich onmogelijk voorstellen hoe toepasselijk dat thema dit jaar zou zijn. Sinds februari woedt er weer een oorlog op het Europees continent en de “Verbondenheid voor Vrijheid” overheerst het dagelijkse nieuws.

Excellentie, nabestaanden, schout-bij-nacht Hulsker en oud-vlagofficieren, bemanningen, andere zowel oud- als actief dienende militairen en overige belangstellenden. Welkom op deze herdenkingsplechtigheid. Na een periode van twee jaar herdenken via een livestream, kunnen we vandaag weer echt bij elkaar zijn. De livestream is weliswaar ook vandaag nog actief, voor diegene die erg ver weg wonen of slecht ter been zijn, maar het is gelukkig niet meer de enige manier om samen te herdenken op 4 mei. Ik dank u allen zeer voor uw aanwezigheid vandaag.

Vandaag is het 4 mei. Vandaag herdenken wij allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties. Vandaag herdenken wij. Dat willen wij ook, want door te herdenken blijven wij ons bewust van de verschrikkingen van oorlog.

Morgen is het 5 mei. Dan vieren wij onze vrijheid. Vrijheid in democratie. Die democratie zorgt er namelijk voor, dat de soms zwaar bevochten vrijheid niet enkel geldt voor een kleine groep, maar voor iedereen in ons land. Geen vrijheid alleen maar voor jezelf, maar voor ons allemaal. Die vrijheid is niet vanzelfsprekend. De vele oorlogen en brandhaarden in de wereld, en ook de spanningen in onze eigen samenleving, maken steeds opnieuw duidelijk hoe kwetsbaar die vrijheid is. Morgen vieren wij. Dat willen wij ook, want onze vrijheid is het waard om gevierd te worden.

Vandaag bent u aanwezig op steiger 19 – de steiger van de onderzeedienst. Achter u liggen Zr.Ms. Zeeleeuw en Zr.Ms. Mercuur afgemeerd. Zr.Ms. Dolfijn ligt binnen in de Amerikaanse havenstad Mayport. Zij voert een reis uit naar de Verenigde Staten en de Caribische Zee. De twee andere onderzeeboten liggen in dok. Zr.Ms. Bruinvis gaat na een groot onderhoud weer varen, maar Zr.Ms. Walrus wordt later dit jaar definitief uit dienst gesteld. Zodoende kunnen we in de jaren dat we op de nieuwe onderzeeboten wachten, door blijven varen met minimaal twee goed uitgeruste en op hun taak berekende Walrusklasse onderzeeboten.

De boten gaan naar zee en komen ook weer terug. Wij weten niet beter. Wat voor nu vanzelfsprekend is, was niet zo heel lang geleden, helemaal niet zo vanzelfsprekend.

Zoals voor Matroos der tweede klasse Lodewijk Laan, bemanningslid van de onderzeeboot O13, van wie de Oorlogsgravenstichting recent een portret maakte als onderdeel van de serie “Lang zouden ze leven”.

Lodewijk monstert op zijn 18e aan bij de onderzeedienst. Maar hij vindt het werk eigenlijk maar niets. Aan boord van de O13 werkt hij in kleine en benauwde ruimtes en maakt bijvoorbeeld de torpedobuizen schoon.

Op 6 maart 1940 ziet Lodewijk, hier in de marinehaven van Den Helder, de onderzeeboot O11 zinken. Die heeft een aanvaring gehad. De O11 ligt helemaal schuin onder water en hij hoort het gebons van de mensen die er in gevangen zitten. Maar ze kunnen er niet bij komen. Lodewijk vindt het verschrikkelijk en is doodsbang. Dan breekt de Tweede Wereldoorlog uit. Lodewijk moet plotsklaps vertrekken met de O13. Zijn moeder komt hem vlak voor vertrek nog bij toeval tegen op de fiets met allemaal papieren in zijn hand. “Moe, misschien kom ik vanavond nog effetjes thuis. Het is allemaal heel erg dringend ik moet ze allemaal oproepen, want we moeten aan boord.” Diezelfde nacht, van 9 op 10 mei 1940 vaart Lodewijk uit. De volgende dag vallen de Duitsers Nederland binnen.

Op 12 juni 1940 vertrekt de O13 op oorlogsmissie. Ze varen volgeladen uit vanuit de Schotse havenstad Dundee. Naast Lodewijk zijn er nog dertig Nederlandse opvarenden aan boord en ook drie Engelse marineofficieren. Ze vertrekken richting het Skagerrak, ten zuiden van Noorwegen. Volgens plan moeten ze op 21 juni terugkeren weer in Dundee. Maar dat gebeurde niet.

De moeder van Lodewijk is op een zonnige dag in augustus bezig met nummertjes in te naaien in de kleding van de kleine kinderen. Dan verschijnt er een auto met een man van de marinedienst. Hij vertelt dat de O13 wordt vermist. Niet meer op de basis teruggekeerd. Een periode van onzekerheid breekt aan die tot op de dag van vandaag voortduurt.

De O13 is als enige van de in de Tweede Wereldoorlog verloren gegane Nederlandse onderzeeboten, nog steeds niet teruggevonden. Zij is, zo als dat heet, “still on patrol”.

Later deze maand vertrekt het schip “Geosea” naar zee om beproevingen uit te voeren met nieuwe onderwaterapparatuur voor de Mijnendienst, waarbij ze ook een 20-tal mogelijke wrakposities van de O13 gaan onderzoeken ten zuiden van de Noorse Trog. We zetten de zoektocht naar O13 en haar bemanning onverminderd voort.

Lodewijk Laan en alle andere bemanningsleden van de zeven in de Tweede Wereldoorlog in gevecht met de vijand verloren gegane onderzeeboten – en de onderzeedienstmannen die tijdens de Tweede Wereldoorlog omkwamen op een andere wijze dan aan boord van een onderzeeboot – gaven hun leven voor “koningin en vaderland”. Zij stierven voor onze vrijheid. Hun namen staan vereeuwigd op de plaquettes aan de voorzijde van het monument en de twee gedenkstenen die het omgeven. Dit monument is kort na de oorlog gemaakt door hun eigen kameraden en onthuld door koningin Wilhelmina op 20 juni 1947.Op de achterzijde staat in het brons “Ja, het moest”. De verbondenheid met hen die we gedenken, maakt ons tot wie wij zijn. Hun offers zijn niet voor niets geweest en uw aanwezigheid hier vandaag bewijst dat onze verbondenheid met hen nog steeds ijzersterk is.

“Verbondenheid in Vrijheid of Verbondenheid voor Vrijheid”. De onderzeedienst heeft een lange en roemrijke geschiedenis en is een strategisch en essentieel onderdeel van de Nederlandse krijgsmacht. Om te beschermen wat ons dierbaar is, op en vanuit de zee, in waterdichte stalen machines die onderwater varen om ongezien doeltreffend te zijn. Zolang wij de vrijheid om te kunnen gaan en staan waar je wilt, zelf te kiezen en daar geen uitleg over te hoeven geven, dierbaar vinden, blijft de onderzeedienst paraat om die vrijheid te beschermen. Voor ons zelf, en ook voor anderen.

Gedicht voorgedragen door Korporaal Bryan de Wit:

“Elke tekening begint met een lijn

Een streep, een lelijke kras

Een afbeelding van de werkelijkheid die enkel jij, zelf kunt laten leven

En door je hand de vrijheid te geven

Veranderen kan in het mooiste schilderij

Deze lijn trek ik nu

Deze lijn ben ik

Hier, alleen

Mijn grens

Mijn richting, mijn wens

Mijn open armen

Mijn lijn zoekt verbondenheid

Ik zoek naar jou

Altijd

Van afhankelijkheid naar veiligheid

Mijn doel, moet ik wederom beamen

Haal ik alleen met jou samen

Dus teken met mij

Een nieuwe lijn

Voel je vrij te verbinden

Maak muziek, teken een prachtig lied

Vrijheid in verbondenheid als lijnenspel

Zielen als strepen die dansen op dezelfde beat.”

Add Comment